Jose Saramago - Mağara

• 

Mağara

José Saramago’nun Mağara romanı, bir çömlekçinin giderek değişen dünyada varlığını ve mesleğini sürdürme mücadelesinden hareketle üretim, tüketim, emek, yabancılaşma ve özgürlük kavramlarını sorgulayan çok katmanlı bir anlatıdır. Saramago, büyük toplumsal meseleleri olağanüstü olaylarla değil, sıradan insanların gündelik yaşamları üzerinden ele alır. Mağara da bu anlatı anlayışının başarılı örneklerinden biridir.

Saramago romanlarında sıklıkla karşılaşılan üç temel özellik bu eserde de belirgin biçimde karşımıza çıkar: Karşı çıkılan bir kavram, düşünce ya da toplumsal düzen; olağanüstü özellikler taşımayan, son derece sıradan roman karakterleri ve anlatının dönüştürücü gücünü üstlenen bir kadın figürü. Bu üç unsur, Mağarada birbirini tamamlayarak bireyin modern dünyadaki konumuna ilişkin güçlü bir sorgulamaya dönüşür.

Birinci mesele: Karşı çıkılacak bir düzen. Mağara’da Saramago’nun eleştirisinin odağında, tüketim toplumunun neredeyse kusursuz bir simgesi olan Merkez bulunur. Merkez yalnızca devasa bir alışveriş merkezi değildir. İnsanların çalıştığı, alışveriş yaptığı, eğlendiği, yaşadığı, hatta ihtiyaçlarını ve arzularını onun sunduğu seçeneklere göre belirlediği kapalı bir dünyadır. Kendi kurallarını koyan, neyin değerli olduğuna karar veren ve dışında kalan her şeyi giderek önemsizleştiren bir yapı olarak karşımıza çıkar.

Romanın başkahramanı Cipriano Algor, hayatını çömlekçilikle kazanmış bir adamdır. Babasından öğrendiği mesleği sürdürmekte, elleriyle toprağa şekil vererek kaplar, tabaklar ve testiler üretmektedir. Ancak Merkez artık onun ürettiklerini satmak istemez. Çünkü tüketiciler plastik ürünleri tercih etmektedir. Daha ucuz, daha kullanışlı ve seri üretime uygun olan, el emeğinin yerini almıştır.

Burada mesele yalnızca bir zanaatın yok olması değildir. Cipriano’nun yaptığı işe duyulan ihtiyacın ortadan kalkması, kendi varlığını da sorgulamasına neden olur. İnsan, hayatı boyunca yaptığı iş artık değer görmediğinde kendisini nasıl tanımlar? Üretmekle var olmak arasındaki bağ koptuğunda geriye ne kalır? Saramago bu soruları doğrudan sormaz. Bir çömlekçinin iptal edilen siparişlerini, elinde kalan ürünlerini ve yeni bir şeyler üretme çabasını anlatır. Büyük ekonomik dönüşümleri gündelik hayatın küçük hayal kırıklıkları üzerinden görünür kılar.

Merkez’in en ürkütücü özelliği ise insanlara hem ürün hem de bir hayat biçimi sunmasıdır. Dışarıdaki dünyanın belirsizliklerinden uzak, güvenli, düzenli ve kontrollü bir yaşam vaat eder. Ancak bu güvenliğin karşılığında bireyin özgürlüğünden ne ölçüde vazgeçtiği tartışmalıdır. Romanın adının Platon’un mağara alegorisine gönderme yapması da bu noktada anlam kazanır. İnsanların gerçek sandıkları gölgelerle yaşadığı mağara ile Merkez arasında güçlü bir ilişki vardır. Merkez, gerçekliğin kendisini değil, onun düzenlenmiş, paketlenmiş ve tüketime hazır bir temsilini sunar. İnsanlar dışarı çıkmak yerine içeride kalmayı tercih ettikçe bu yapay dünya giderek tek gerçekliğe dönüşür. Üstelik Saramago’nun eleştirisi yalnızca tüketim alışkanlıklarıyla sınırlı değildir. Neyin gerçek, neyin değerli ve neyin gerekli olduğuna kimin karar verdiğini de sorgular. Merkez’in asıl rahatsız edici tarafı, bütünüyle hayal ürünü olmamasıdır. Modern yaşamın giderek daha fazla alanının tüketim ilişkileri tarafından belirlenmesi, bu kurgusal yapıyı şaşırtıcı ölçüde tanıdık kılar.

İkinci mesele: Olağanüstü derecede sıradan insanlar. Saramago romanlarının ayırt edici özelliklerinden biri, kahramanlarının geleneksel anlamda kahraman olmamasıdır. Cipriano Algor dünyayı değiştirmek isteyen bir devrimci değildir. Büyük fikirleri, insanlığı kurtaracak projeleri ya da olağanüstü yetenekleri yoktur. Altmış dört yaşında, mesleğini sürdürmeye çalışan, kızını seven, damadıyla zaman zaman anlaşamayan, köpeğiyle konuşan bir çömlekçidir. Kızı Marta ve damadı Marçal da aynı ölçüde sıradandır. Geçimlerini sağlamak, geleceklerini güvence altına almak ve aile ilişkilerini korumak isterler. Zaman zaman birbirlerini kırar, yanlış kararlar verir, ne yapacaklarını bilemezler. Hayatlarını değiştirecek kararlar alırken bile büyük söylemlere başvurmazlar.

Saramago’nun anlatısının gücü tam da burada ortaya çıkar. Dünyanın işleyişine ilişkin son derece büyük meseleleri, dünyanın merkezinde bulunmayan insanların hayatlarından hareketle tartışır. Cipriano’nun Merkez’e karşı verdiği mücadele örgütlü bir direniş değildir. Çoğu zaman mücadele ettiğinin bile farkında değildir. Yalnızca bildiği hayatı sürdürmek, üretmeye devam etmek ve kendisine ait bir dünyayı kaybetmemek ister.

Bu sıradanlık karakterleri edilgen ya da önemsiz kılmaz. Tam tersine, onları daha gerçek ve anlaşılır hâle getirir. Çünkü insanların büyük çoğunluğu hayatını tarihsel olayların başrolünde geçirmez. Değişen ekonomik koşullara uyum sağlamaya, sevdikleriyle ilişkilerini korumaya ve gündelik yaşamlarını sürdürmeye çalışır. Saramago, sıradan insanları olağanüstü durumların içine yerleştirmekten çok, sıradan hayatın kendisindeki olağanüstülüğü gösterir. Cipriano’nun çömlekhanesi, Marta’nın babasıyla ilişkisi ya da Marçal’ın iş yaşamı, toplumsal düzenin birey üzerindeki etkilerini anlamak için yeterli hâle gelir.

Üçüncü mesele: Kurtarıcı bir kadın. Saramago romanlarında tekrar eden bir başka özellik, kadın karakterlerin anlatının ahlaki ve duygusal merkezinde yer almalarıdır. Körlük’te doktorun karısı, İsa'ya Göre İncil’de Mecdelli Meryem gibi karakterler, erkeklerin göremediğini gören, onların cesaret edemediği şeyleri söyleyen ya da kaybolduklarında yön bulmalarına yardımcı olan figürler olarak öne çıkar. Mağara’da ise bu dönüştürücü rol tek bir kadın karakterle sınırlı değildir. Marta ve Isaura, farklı biçimlerde Cipriano’nun hayatını etkiler.

Marta, babasının dünyasını ayakta tutmaya çalışan, onunla birlikte üretmenin yollarını arayan, gerektiğinde gerçekçi davranan bir kadındır. Babasının kaygılarını anlamakla birlikte yalnızca geçmişe tutunarak yaşanamayacağının da farkındadır. Cipriano’nun alışkanlıklarıyla değişen dünyanın koşulları arasında bir köprü kurar.

Isaura ise başka bir ihtimali temsil eder. Cipriano’nun hayatında işinden, çömlekhanesinden ve geçmişinden bağımsız olarak da bir gelecek olabileceğini hatırlatır. Onun varlığı, kaybedilen şeylerin ardından hayatın yeniden kurulabileceği düşüncesini güçlendirir.

Bununla birlikte Saramago’nun kadın karakterlerini yalnızca erkekleri kurtaran figürler olarak değerlendirmek, bu karakterlerin anlatıdaki işlevlerini daraltabilir. Kadınlar çoğu zaman sezgiyi, dayanışmayı, direnci ve yaşama devam etme iradesini temsil ederler.  Mağara’da bu kalıbın daha ilginç hâle gelmesinin nedeni, kurtuluşun tek bir kişiden gelmemesidir. Marta’nın emeği, Isaura’nın sunduğu yeni başlangıç ihtimali ve Cipriano’nun kendi kararları birlikte anlam kazanır. Böylece kurtuluş, bireysel bir kahramanlıktan çok, insanlar arasında kurulan bağlarla mümkün hâle gelir.

Saramago’nun edebiyatını farklı kılan en önemli unsurlardan biri, kendine özgü anlatım biçimidir. Uzun cümleler, alışılmış noktalama kurallarından uzak diyaloglar, anlatıcının ansızın araya girerek yorum yapması, karakterlerin düşüncelerine müdahale etmesi ve okurla doğrudan konuşuyormuş hissi yaratması, onun üslubunun belirgin özellikleridir. İlk bakışta okumayı zorlaştırabilecek bu tercihler, anlatının ritmine alışıldığında son derece akıcı bir okuma deneyimi yaratır. Saramago’nun romanları, yazılı bir metinden çok sözlü bir anlatıyı dinliyormuş hissi verir. Anlatıcı, sanki okurun karşısına oturmuş, bir yandan karakterlerin başından geçenleri aktarırken bir yandan da insanlık üzerine düşüncelerini paylaşmaktadır. Zaman zaman konudan uzaklaşır, bir ayrıntıya takılır, karakterlerin sözlerini yorumlar ya da anlatının akışına müdahale eder. Ancak bütün bunlar hikâyeyi kesintiye uğratmak yerine ona kendine özgü bir ritim kazandırır.

Özellikle Mağara’da bu anlatım biçimi romanın dünyasıyla dikkat çekici bir uyum içindedir. Çünkü hikâyenin merkezinde el emeği, kuşaktan kuşağa aktarılan bilgi ve giderek kaybolan bir yaşam biçimi bulunmaktadır. Saramago’nun sözlü anlatı geleneğini hatırlatan üslubu da bu dünyaya ait gibidir. Tıpkı çömlekçilik gibi, bir insanın başka bir insana aktardığı, standartlaştırılması güç bir üretim biçimidir. Bir tarafta her şeyi standartlaştıran Merkez, diğer tarafta kendine özgü ritmiyle ilerleyen bir anlatı vardır. Bu bakımdan romanın biçimiyle ele aldığı mesele arasında da anlamlı bir ilişki kurulabilir.

Mağarayı yalnızca kapitalizm ya da tüketim toplumu eleştirisi olarak okumak mümkündür. Ancak romanın sorguladığı meseleler bununla sınırlı değildir. İnsanın kendisini yaptığı işle tanımlaması, alışkanlıklarına tutunması, değişim karşısında duyduğu korku, ait olduğu yeri kaybetmesi ve bütün bunlara rağmen yeniden başlayabilme ihtimali de anlatının önemli parçalarıdır.

Cipriano’nun hikâyesi, insanın kendi elleriyle ortaya çıkardığı bir şeyin değerini başkalarının belirlemesinin ne kadar acımasız olabileceğini gösterir. Ancak roman, geçmişte kalan her şeyin korunması gerektiğini de söylemez. Değişime direnmekle insanın kendi varlığını korumaya çalışması arasındaki hassas çizgide ilerler.

Saramago, büyük bir toplumsal meseleyi küçük görünen bir hayatın içine sığdırırken düşüncelerini hikâyenin önüne geçirmez. Çömlekhanedeki gündelik uğraşlar, aile içindeki konuşmalar, Merkez’e yapılan yolculuklar ve karakterlerin küçük kararları, okuru giderek büyüyen bir sorgulamanın içine çeker.

Romanın sonunda önem kazanan soru, yalnızca Merkez’in dışında bir hayatın mümkün olup olmadığı değildir. Asıl mesele, insanın kendisine sunulan gerçekliğin dışına çıkmayı göze alıp alamayacağıdır. Mağara, üretmenin yalnızca ekonomik bir faaliyet olmadığını, insanın dünyayla ve kendisiyle kurduğu ilişkinin de bir parçası olduğunu hatırlatır. Çünkü bir şeyin değerini yalnızca satılıp satılmaması belirlemez. Bazen asıl değer, onu meydana getiren ellerde, aktarılan bilgide ve bütün bunların insan hayatında bıraktığı izlerde saklıdır.

Başak ÇATIKKAŞ